Odkrycie przy Baszcie Gniewskiej

W zeszłym tygodniu podczas prac budowlanych na ulicy Paderewskiego  odkopano pozostałości po (prawdopodobnie) moście prowadzącym do byłej Baszty Gniewskiej (Pelplińskiej).

Most - czy może coś, co wydaje się być mostem, widać na mapie miasta z 1810 roku.



Zachowały się fragmenty muru fundamentowego z cegły średniowiecznej na kamiennej podmurówce - wzdłuż ulicy Paderewskiego - od strony wschodniej. Po stronie zachodniej mur prawdopodobnie znajduje się pod chodnikiem lub budynkami.

Fundamenty są posadowione głębiej niż fundamenty ratusza na Rynku, co też przemawia za interpretacją mostu nad fosą (być może suchą, lub wypełnioną niewielką strugą).

 Wschodni mur fundamentowy wzdłuż ulicy Paderewskiego.

Fundament znika pod asfaltem ulicy - w stronę skrzyżowania z ul. Kościuszki - firma remontowa w tym miejscu zakończyła wykopy.

 Widok na wykop od strony wschodniej

Po zdjęciu szalunków - z lewej strony widać przewiązanie poprzeczne

Prostokątny kształt wrysowany na mapie Starogardu prowadzący od bramy Gniewskiej - domniemany most

- czarno-czerwony kolor - budynek koszar zawierający w sobie część murów obronnych - dziś szkoła zawodowa
- zielony kolor - prawdopodobnie skarpa (obsypanie budynku?)
- niebieski kolor - domniemana fosa - prawdopodobnie sucha


Jak widać obok fragmentu zaznaczonego na niebiesko, widać zakrzywioną linię - prawdopodobnie jest to linia fosy - która wyznacza przestrzeń znacznie szerszą niż ta zrobiona na niebiesko. W terenie jest to teren parkingu przy Starostwie, teren nieco obniżony.


Z lewej strony fosa jest szersza, gdyby "poprawić" jej linię - przedłużyć w prawo, długość domniemanego mostu odpowiadałaby szerokości fosy:

Tak więc fosa od południowej strony miasta mogłaby wyglądać następująco:

Przy murach koszar  w miejscu, gdzie sytuujemy Basztę Gniewską widać dwa symetrycznie umieszczone trójkątne kształty - być może jest to wrysowana brama jak w opisie u Milewskiego:

J. Milewski "Dzieje Starogardu Gdańskiego":

"W miejscu Bramy Gdańskiej jeszcze w połowie XIX w. stały dwa filary o potężnych zawiasach, na których wisiały odrzwia. Od góry filarów nie wiązał żaden łuk. Wszystkie bramy wyglądały podobnie."



I jeszcze bardzo ciekawy fragment:


 "Naprzeciw tej baszty (mowa o baszcie gniewskiej-pelplińskiej), po przeciwległej stronie fosy, stała jeszcze do początków XIX w. brama wodna, wyremontowana przez Fryderyka II."

????

Sądziłem, że ten fragment mówi o Bramie Wodnej w ciągu ulicy Podgórnej, ale teraz po tym odkryciu przy ul. Paderewskiego, zastanawiam się - może to są dwie różne sprawy??

Może przed suchą fosą/na fosie - na wjeździe do Baszty Gniewskiej stał jakiś inny budynek pełniący rolę bramy lub barbakanu??


W "Starogard Gdański i okolice" Milewski pisze:

Niestety tematu Bramy Gniewskiej już tu nie porusza. Z kolei w innej swojej książce pisze o tym, że brama przy ul. Podgórnej została zamurowana:

>>Wg podania "brama" w 1688 r. stała się przedmiotem sporu między jej użytkownikiem, starostą starogardzkim Janem Gorzyńskim (1673 - 1688) a radą Miejską. Pierwszy żądał, aby była otwarta w dzień i w nocy, a rada - kierując się względami bezpieczeństwa miasta - by została zamurowana. Fama głosi, że spór przegrał starosta.<<

Na mapie w 1810 roku nie ma w tym miejscu żadnej przeprawy - ale może był tam wcześniej most drewniany.


Tak więc prawdopodobnie opisy dotyczą dwóch różnych bram noszących podobne miano:


Brama Wodna w północnym murze i  .... brama wodna w części południowej muru, leżąca "naprzeciw tej baszty (gniewskiej), po przeciwległej stronie fosy"




Z niecierpliwością czekamy na dalsze roboty budowlane w ciągu ulicy Paderewskiego - w stronę Rynku - i nowe odkrycia - a także na opinię archeologów...

Baszta Wodna

Na kanwie prac prowadzonych w Starogardzie, krótka wzmianka o Baszcie Wodnej nad kanałem przy końcu ul. Podgórnej.

3 - Baszta Książęca
4 - Brama Gdańska
5 - Brama Wodna 
6 - Baszta Młyńska
7 - Brama Tczewska



Miałem o tym napisać w tekście "Mury obronne Starogardu cz. II", ale nie mam możliwości poświęcić pisaniu tyle czasu, ile bym chciał.

Wspominałem o tym w I części tekstu, niestety, zdaje się jakiś złośliwy chochlik wykasował to jedno zdanie....






Przyglądając się murom obronnym miasta, zauważyłem na budynku (oznaczonym jako 7B) dziwny gzyms, jakby zakrzywienie na jego ścianie.

Strzałki wskazują zakrzywienie na ścianie i ścięty narożnik domu przy ul. Podgórnej





Wygląda to tak, jakby ściana I piętra była postawiona na innym, skośnie postawionym murze, być może to ściana budynku rozbitego bombą w czasie ostatniej wojny, a może... to mury Baszty Wodnej?



Na parterze domu znajduje się sklep ogrodniczy, możemy wejść do  środka i sami ocenić potężny mur jaki tam zobaczymy – mur ten stanowi zewnętrzną ścianę budynku od strony kanału i licuje z ciągiem muru po zachodniej stronie ulicy - jest to ewidentnie fragment muru obronnego miasta,  a prawdopodobnie - część baszty lub raczej bastei.



Wg literatury - Baszta Wodna nie istnieje, zaś jej resztki to fragment muru po przeciwległej stronie budynku 7B. Tak samo twierdzą archeolodzy badający teren podczas remontu drogi w tym i zeszłym roku. Ale może w tym miejscu istniały dwie baszty (raczej basteje), zaś pomiędzy nimi brama?

Pozostałości Baszty Wodnej po zachodniej stronie ul. Podgórnej - przed remontem....





...i po  remoncie

Budynek 7B wystaje poza obręb murów miejskich – podobnie jak resztki baszty z drugiej strony ulicy. Potem mur ponownie cofa się - widzimy jego fragmenty w dalszej części zabudowy w kierunku Baszty Młyńskiej.

 Widok na budynek 7B. Z lewej strony ściana nieotynkowana, widoczna czerwona cegła.


Budynek 7B od strony kanału po lewej stronie ma na elewacji niewielką odsadzkę, jakby ten fragment fragment budynku był dobudowany później - ale przecież nowa dobudowa nie przeszkadza zlicować nową ścianę ze starą ścianą - skąd więc ta pionowa odsadzka? Może ma to związek z murem baszty, który w tym miejscu cofa się w kierunku zasadniczej linii muru obronnego.

Szerokość zasadniczej części budynku zbliżona jest do szerokości baszty przy kościel Św. Mateusza.

 Mozaika stylów. Wydaje się, że w dolnej części widzimy mur obronny, ponad linią ściany z kamieni.

W książce  "Zabytki i inne dobra kultury Starogardu Gdańskiego" Józef Milewski pisze:

"W XIX w. basztę przebudowano na obiekt gospodarczy przy wykorzystaniu murów obronnych o grubości 132-153 cm. W okresie międzywojennym, kiedy w baszcie urządzono zbożowiec..[...] Po wyzwoleniu w 1945 r. uruchomiono w obiekcie pijalnię piwa. Po rozbiórce budynku w 1976 r. została nienaruszona do wysokości gzymsu ściana północna o czytelnym obustronnie gotyckim wątku muru obronnego."



Skąd te informacje? Część zapewne z niemieckiej literatury. Być może opis ten dotyczy obu stron ulicy, nie tylko jednej – to nie jest opisane jednoznacznie. Wschodnia baszta została otynkowana i nikt (lub prawie nikt) nie zwrócił na to uwagi. Ciekawe, jak to wygląda ze strony mieszkańców, właścicieli domu...



To, że baszty zamieniano na obiekty mieszkalne, nie jest żadną nowiną, tak działo się na całym świecie, min. w pobliskich Skarszewach, również w Starogardzie tak się działo – z Basztą Książęcą w XIX w., a Młyńska po dziś dzień jest w prywatnych rękach.



Milewski także wypowiada się na temat nieistniejącej baszty narożnej przy ul. Krzywej.

Ul. Krzywa - pozostałości Baszty Narożnej


"Narożna, ul. Krzywa 7, usytuowana na południowo - zachodnim załamaniu murów obronnych, trzykondygnacyjna, zbudowana na planie zbliżonym do prostokąta z kamienia i cegły w latach zapewne trzeciej dekady XIV w.. Po zatraceniu swych funkcji obronnych w drugiej połowie XIX w. została przebudowana na mieszkanie, użytkowane jeszcze  po wyzwoleniu w 1945 r.


W 1976 r. obiekt został rozebrany. Zostały po nim jedynie gotyckie, niedostępne podpiwniczenia, posadzka betonowa parteru oraz fragment muru obronnego nie wyższy niż parter, służący ongiś baszcie, a potem budynkowi mieszkalnemu za ścianę."





Zakrzywienie ściany budynku B7 występuje na wysokości – do połowy okna I piętra, zapewne od strony kanału – do podłogi I piętra. To trochę więcej niż parter, ale patrząc na wysokość muru przy Krzywej.... no nie wiem, to bardzo podobna wysokość - a poza tym - to przecież inne miejsce miasta. No i ten ścięty narożnik od strony Browarowej... kończy się idealnie na wysokości zakrzywienia. To na pewno ma związek.

Ścięty narożnik budynku wysokościowo pasuje do krzywizny na elewacji budynku.

Także od strony ul. Browarowej na ścianie widać na tej samej wysokości niewielkie wybrzuszenie biegnące poziomo poprzez okna - od ściętego narożnika do rury spustowej. Na zdjęciu powyżej słabo widoczne - pod wybrzuszeniem tynk jest ciemniejszy, nad - jaśniejszy.




Idąc w dół Podgórną możemy uchwycić budynek 7B i fragment murów obronnych z lewej strony - są na zbliżonej wysokości, a przecież mur przy Baszcie Gdańskiej jest znacznie wyższy. Istnieje więc możliwość, że zakrzywienie wystające z elewacji budynku 7B - to fragment baszty.

Krzywizna na ścianie budynku, ścięty narożnik i wybrzuszenie od strony Browarowej wskazują, że piętro budynku postawiono - wpasowano na starszy mur.


Stawiam tezę, że furta Bramy Wodnej, to były dwie basteje, pomiędzy którymi wybito przejście, z czasem (jak pisze Milewski) zamienione w bramę.


Niewykluczone zresztą, że wszystkie baszty Starogardu pierwotnie były bastejami, dopiero z czasem zabudowane je (niektóre) do postaci baszt.



Milewski "Dzieje Starogardu Gdańskiego":

"W miejscu Bramy Gdańskiej jeszcze w połowie XIX w. stały dwa filary o potężnych zawiasach, na których wisiały odrzwia. Od góry filarów nie wiązał żaden łuk. Wszystkie bramy wyglądały podobnie."

A także: "Naprzeciw tej baszty (mowa o baszcie gniewskiej-pelplińskiej), po przeciwległej stronie fosy, stała jeszcze do początków XIX w. brama wodna, wyremontowana przez Fryderyka II."

Etykieta Wilkenhausena przedstawia bramę wjazdową do miasta przy Baszcie Gdańskiej. Czy tak to wyglądało?






Aby się przekonać jaka jest prawda, najprościej byłoby poprosić właścicieli budynku o możliwość wykonania kwerendy.







                                                                                                     *   *   *







W związku z prywatną inwestycją, trwają badania archeologiczne na skarpie przy ul. Spichrzowej.

Potwierdzają one moje przypuszczenia co do istnienia w skarpie pozostałości muru obronnego Starogardu.






http://dawnystarogard.blogspot.com/2016/10/odbudowa-murow.html


http://dawnystarogard.blogspot.com/2015/08/mury-obronne-starogardu-cz1.html








Źródła:


Foto - archiwum własne oraz internet
Józef Milewski "Dzieje Starogardu Gdańskiego"
Józef Milewski "Zabytki i inne dobra kultury Starogardu Gdańskiego"

Odbudowa murów?

Przy ulicy Spichrzowej, prowadzącej do kościoła pw. Św. Mateusza, znajduje się skarpa, po której niegdyś przebiegał mur obronny.

Już dawno temu, przechodząc przez park, zwróciłem uwagę na skupisko kamieni znajdujące się na skarpie.

Czyżby były to relikty średniowiecznego muru? 

W zeszłym roku postanowiłem przyjrzeć się temu z bliska, zaś wnioski zawarłem poniżej.

Ul. Spichrzowa - widok na zieleń przy skarpie

 Za tym płotem - skarby...

Widok na kościół i mury obronne po lewej. W tle - baszta zamieniona w dzwonnicę.




Stwierdziłem, że:
na skarpie znajdują się resztki murów z cegły o dużych rozmiarach, oparte na kamiennej podmurówce - podobnie jak zachowany przy kościele ciąg muru obronnego, a także resztki kamiennych podmurówek.

Orientacyjny szkic sytuacyjny.

Panorama skarpy przy ul. Spichrzowej - z prawej strony fotografii kamienno - ceglane relikty muru obronnego

Stanowiska na szkicu oznaczyłem jako od 1 do 4, gdzie:

stanowisko 1- jest to narożnik muru pod kątem 90 stopni, prawdopodobnie wyznaczający położenie baszty, bliźniaczej do baszty przebudowanej obecnie na dzwonnicę.

Zarys baszty wyznaczają stanowiska 1 - 3 - 4, gdzie 3 i 4 stanowią wysunięte z ciągu murów lico baszty - są to kamienne podmurówki "wychodzące" bezpośrednio z ziemi. Wymiarami Baszta Bliźniacza jest porównywalna z Basztą Dzwonową.

Stanowisko 1 i 2

Stanowisko 3 - lico Baszty Bliźniaczej na przedłużeniu stanowiska 1.

Stanowisko 4 - lico Baszty Bliźniaczej na przedłużeniu stanowiska 3 (z prawej strony poza zdjęciem) 





Zbliżenie na pozostałości podmurowań:

 Stanowisko 1 z lewej strony, oraz stanowisko 2 bardziej po prawej

To samo miejsce widziane z innej perspektywy - w tle charakterystyczne drzewo

 Stanowisko 2 - cegły słusznych rozmiarów...

 Stanowisko 2 - wiązanie cegieł ułożone "wzdłuż rzeki". 

Zbliżenie na stanowisko 2 - w tle stanowisko 1 (narożnik), w trzecim planie charakterystyczne drzewo


Trudno powiedzieć, czy fragmenty z cegły to oryginalny mur, czy może raczej elementy domostw. Należy pamiętać, że w tym miejscu jeszcze w okresie przedwojennym stały pobudowane domy - sądzę jednak, że domy te posadowiono na gotowych fundamentach z muru obronnego - podobnie jak to było na innych odcinkach muru.

Budowanie domów mieszkalnych na skarpie byłoby kłopotliwe i wymagałoby głębokich wykopów. Mur przy skarpie postawiony na kamiennej podmurówce, na pewno jest głęboko i bezpiecznie posadowiony (ok. 1 m poniżej poziomu rzeki?). Dlatego sądzę, że pod budowę domostw po prostu wykorzystano mur jako gotowy fundament.

Stanowisko 1- narożnik - cegły ustawione "na krzyż" - zmiana kierunku ułożenia cegieł w stronę rzeki sugeruje występ w murze obronnym, czyli basztę... 

Stanowisko 4 - u góry zdjęcia widać pień naszego drzewa... w tym miejscu skarpa nie opada gwałtownie w dół - ziemia nagromadzona na jej szczycie, pomiędzy drzewem, a widocznymi kamieniami, tworzy niewielką platformę - relikty baszty?

 Stanowisko 4 

 Stanowisko 4 

 Stanowisko 4 

Stanowisko 3, które wyraźnie wyznacza lico domniemanej baszty - powyżej widoczny narożnik (Stanowisko 1), które precyzyjnie celuje w Stanowisko 3

Baszta Dzwonowa i Książęca (na drugim planie). 

Pokrzyżacki kościół pw. Św. Mateusza (niegdyś - NMP)




Zbliżenie na szczegóły:

Na szkicu zaznaczyłem:

- stanowisko 1 - fragment muru (narożnik) z cegły - skierowany prostopadle do rzeki
- stanowisko 2 - fragment muru z cegły - skierowany wzdłużnie do rzeki
- stanowisko 3 - kamienna podmurówka baszty - na przedłużeniu muru 1
- stanowisko 4 - kamienna podmurówka baszty - na przedłużeniu stan. 3

- drzewo - jako punkt odniesienia - duże drzewo (wierzba biała) stojące na szczycie skarpy
- ogrodzenie terenu zielonego
- przybliżony przebieg skarpy

 Widok od strony mostu na Wierzycy

Widoczne dziury wykopane na skarpie.

Skarpa jest sukcesywnie przekopywana przez dzieci - grozi to utraceniem wyjątkowych w skali miasta oryginalnych resztek murów wyznaczających dawny ich przebieg!

Warto zatrudnić archeologów i sprawdzić, czy moje ustalenia są zgodne z prawdą. Stworzenie dokumentacji geodezyjnej historycznej, zabezpieczenie ruin przed dewastacją to podstawowe czynności jakie należy pilnie wykonać.

Pozwoli to w dalszej kolejności na odtworzenie muru w przyszłości.

16.09.2015
24.04.2016